Geschiedenis van lucha libre en Mexicaans worstelen

Stap buiten het metrostation Cuauhtémoc op een vrijdagavond en de geur van sissende suadertaco’s slaat je al in de neus voordat het gebrul van de arena je bereikt. Straatverkopers schreeuwen hun waar aan vanaf houten vouwkarren, waar satijnen maskers in felle kleuren onder het flikkerende licht van tl-lampen liggen. In de betonnen buik van Arena México morst iemand een hoge papieren beker goedkoop bier over de trappen terwijl drie mannen in glanzende laarzen zich twintig meter door de lucht slingeren. Om te begrijpen hoe dit wilde spektakel een heel land veroverde, moet je graven in de lange, rebelse geschiedenis van lucha libre, want dit is veel meer dan alleen een sport van body slams.

De meeste buitenlandse reizigers komen met een simpele vraag: hoe heet Mexicaans worstelen eigenlijk, en is het gewoon een lokale kopie van Amerikaans professioneel worstelen? Het korte antwoord is dat Mexicaans worstelen lucha libre heet, maar het als imitatie bestempelen doet geen recht aan de zaak. De complete geschiedenis van Mexicaans worstelen beslaat bijna een eeuw van arbeidersklasse-politiek, katholieke mythologie, oude Azteekse symboliek en theatrale verhalen. Het is een kunstvorm die verweven is met de nationale identiteit, waar die identiteit zelf beschermd wordt met een masker.

Oorsprong: Waar en wanneer is lucha libre ontstaan?

Mensen vragen zich vaak af waar lucha libre vandaan komt en wanneer het is begonnen. De bredere worstelsport in Spaanstalige landen bestond al in losse vormen voordat het een georganiseerd fenomeen werd. Tijdens de Franse interventie in de jaren 1860 brachten Europese soldaten Griekse-Romeinse worstelstijlen naar cantines en kermissen. Decennialang bleef het een curiositeit op de kermis. Mannen organiseerden ruwe gevechten in sportscholen en circustenten zonder vaste regels of vaste podia. Vraag je aan locals wat worstelen in het Spaans is buiten deze theatrale context, dan noemen ze misschien lucha grecorromana of gewoon lucha, maar die vroege wedstrijden hadden weinig gemeen met het spectaculaire vliegwerk dat we vandaag zien.

Het keerpunt kwam in 1933. Een Mexicaanse belastingambtenaar, Salvador Lutteroth González, had aan de grens in El Paso, Texas, professionele Amerikaanse worstelwedstrijden bijgewoond. Hij raakte geobsedeerd door de rauwe energie van het publiek. Lutteroth besefte dat arbeidersklasse-Mexicanen, nog uitgeput van decennialange revolutie-onrust, snakten naar goedkope, dramatische entertainment. Hij zette zijn spaargeld opzij, won ongeveer 40.000 peso’s in de nationale loterij en huurde een verlaten boksschool in Mexico-Stad genaamd Arena Modelo.

Op 21 september 1933 lanceerde Lutteroth de Empresa Mexicana de Lucha Libre, tegenwoordig bekend als CMLL. Die septemberavond markeert het officiële moment waarop lucha libre als moderne, verenigde competitie werd uitgevonden. Lutteroth haalde een Amerikaan genaamd Cyclone Mackey naar binnen, die optrad onder de naam La Maravilla Enmascarada (De Gemaskerde Wonder). Mackey droeg een eenvoudig leren masker om zijn identiteit te verbergen, en de Mexicaanse fans gingen er helemaal voor. Wat begon als een buitenlandse nieuwigheid raakte iets diep in de lokale psyche.

Wat betekent lucha libre? De terminologie uitgelegd

Om echt van de ring te kunnen genieten, moet je de taal ontrafelen. Wat betekent lucha libre in het Engels? Als je de term letterlijk vertaalt, betekent het "vrije strijd" of "vrije stijl worstelen". Maar de letterlijke betekenis doet geen recht aan de culturele lading. In Mexico draagt het woord connotaties van veerkracht, doorzettingsvermogen en het dagelijks overleven.

Kijk naar het woord lucha zelf. Wat is lucha? Als je "lucha" naar het Engels vertaalt, komt het neer op "gevecht", "strijd" of "strijd". Als iemand in een bus in Mexico-Stad tegen je zegt dat ze en la lucha diaria zitten, bedoelen ze dat ze zich door het dagelijks leven worstelen om de eindjes aan elkaar te knopen. Die alledaagse betekenis van lucha stroomt zo door de ringhekken. Als je aan een gewone fan in de goedkope stoelen vraagt wat lucha voor hen betekent, is het een manier om zich te verzetten tegen de onrechtvaardigheid van het leven.

Dan is er de performer. Wat is een luchador? Als je "worstelaar" in het Spaans opzoekt, krijg je luchador. De Spaanse termen voor worstelaar zijn simpel: luchador (mannelijk), luchadora (vrouwelijk) of meervoud luchadores. Maar vraag je aan een lokale wat een luchador precies is, dan krijg je iets veel romantischers dan een sportieve baanomschrijving. Dit is hoe de terminologie uiteenvalt voor een nieuwkomer:

• Betekenis luchador: De kernvechter in de ring, letterlijk vertaald als worstelaar of strijder, maar cultureel gezien gezien als een moderne volksheld of stripboekstrijder die tot leven is gekomen.
• Betekenis El luchador: De specifieke persona of het personage dat een duidelijke ringpositie inneemt, met een uniek maskerontwerp en persoonlijke mythe.
• Betekenis luchadora: Een vrouwelijke worstelaar; decennialang vochten vrouwen tegen institutionele verboden om gelijkwaardige aandacht in Mexicaanse arena’s te krijgen.
• Luchas in het Engels: Een veelgebruikte informele uitdrukking die Mexicanen gebruiken om naar de wedstrijden zelf te verwijzen, zoals in "gaan we vanavond naar de luchas?"
• Luchadores in het Engels: Het meervoud voor de performers, zowel de helden als de schurken.

Een worstelwedstrijd in het Spaans is een emotionele opera vermomd als sport. Elke beweging in dat vierkante canvas vertelt een verhaal over goede mensen die onrecht wordt aangedaan en als gekken vechten om wraak te nemen.

De Gouden Eeuw: Maskers, films en El Santo

De periode tussen begin jaren 1940 en eind jaren 1960 transformeerde de sport tot een wereldwijd cultureel exportproduct. In deze tijd week de geschiedenis van de luchador radicaal af van Amerikaans professioneel worstelen. In de Verenigde Staten vertrouwden worstelaars sterk op scheldkanonnades, gespierde lijven en microfoonwerk. In Mexico richtten promotors zich op spectaculaire acrobatiek, dramatische anonimiteit en kleurrijke uitrusting. Het masker werd heilig. Wat begon met Cyclone Mackey groeide uit tot een obsessie met identiteit, zwaar beïnvloed door de betekenis en het ontwerp van lucha libre-maskers, die putten uit Azteekse jaguarkrijgers en katholieke beschermheiligen.

Niemand belichaamde deze transformatie beter dan Rodolfo Guzmán Huerta, wereldwijd bekend als El Santo, de Zilveren Gemaskerde Man. Hij debuteerde in 1942 en nam het land stormenderhand. Vier decennia lang droeg hij zijn masker in het openbaar. Hij droeg het in restaurants, bij douanecontroles op het vliegveld en terwijl hij in zijn sportwagen door Colonia Del Valle reed. Hij speelde in 52 speelfilms, waarin hij Mexico redde van vampiers, Marsmannetjes, waanzinnige wetenschappers en mummies. Voor miljoenen arbeidersgezinnen die zich geen bioscoopkaartje voor Hollywood-blockbusters konden veroorloven, was El Santo een levende redder die elke vrijdagavond bloedend op het canvas lag voor vijfenzeventig peso’s per ticket.

Andere legendarische namen vulden de rangen naast hem. Blue Demon kwam naar voren als zijn grote rivaal en onwillige bondgenoot, gekleed in kobaltblauw en zilver. Gory Guerrero bedacht tientallen acrobatische grepen die nog steeds in Amerikaanse worstelringen worden gebruikt, waaronder de beroemde Gory Special en de Camel Clutch. Deze mannen maakten van Mexicaans worstelen een internationaal merk.

Is Mexicaans worstelen echt? De dynamiek in de ring

Sceptici vragen het zich vaak af: is Mexicaans worstelen echt? Het eerlijke antwoord vereist wat nuance. De wedstrijduitkomsten zijn van tevoren vastgesteld en de rivaliteiten zijn zwaar geregisseerd, net als in elke professionele worstelorganisatie ter wereld. Maar noem het "nep" tegen een luchador die net een salto van de bovenste touwen op hard beton heeft gemaakt, en je krijgt een ijskoude blik. De impact is meedogenloos. Gebroken sleutelbeenderen, verbrijzelde knieschijven en hersenschuddingen zijn routineuze beroepsrisico’s.

Mexicaans worstelen gebruikt een ring van zes meter met drie strak gespannen touwen, maar de touwen zijn strakker dan in Amerikaanse ringen, waardoor worstelaars hoger kunnen springen. Het canvas ligt op harde houten planken ondersteund door stalen balken, met veel minder veerkracht en demping dan een Amerikaanse WWE-ring. Een harde ruggengraatval in Mexico-Stad doet je tanden klapperen.

Wat de sport mechanisch echt onderscheidt, is de unieke theatrale structuur. In tegenstelling tot de standaard één-tegen-één-wedstrijden die in het buitenland populair zijn, geeft de Mexicaanse ring de voorkeur aan chaotische teamopstellingen. Als je de basisregels van de wedstrijden begrijpt, maakt dat het kijken naar een livekaart van drie uur een stuk leuker:

• Betekenis lucha de relevos australianos: Het kenmerkende Mexicaanse wedstrijdformaat, wat vertaald kan worden als "Australische tagteamwedstrijd". Het zet twee teams van drie luchadores (trio’s) tegen elkaar af in een hectische, best-of-three-wedstrijd zonder formele fysieke tags.
• Los Técnicos: De helden. Ze worstelen schoon, voeren spectaculaire vliegmanoeuvres uit, volgen de regels en dragen felle, edele maskers.
• Los Rudos: De schurken. Ze bedriegen, wurgen tegenstanders met de touwen, trappen in kruisgebieden achter de rug van de scheidsrechter en beledigen de fans in de voorste rij.
• Lucha de Apuestas: De hoogste inzetwedstrijd mogelijk. Luchadores zetten hun meest kostbare bezittingen op het spel: masker tegen masker (máscara contra máscara) of haar tegen haar (cabellera contra cabellera). De verliezer wordt in het openbaar ontmaskerd of kaalgeschoren in het midden van de ring.

Een maskerweddenschap heeft verwoestende gevolgen. Zodra een gemaskerde worstelaar zijn masker verliest in een officiële Mexicaanse wedstrijd, schrijven de regels van de worstelcommissie voor dat hij nooit meer dat specifieke masker of personage mag dragen in die jurisdictie. Hij moet blootstaan voor tienduizend juichende fans, zijn echte wettelijke naam bekendmaken, zijn geboorteplaats noemen en vertellen hoeveel jaar hij als atleet heeft gewerkt. Eerlijk gezegd is het zien van een volwassen man huilen terwijl hij zijn veters losmaakt in de ring een van de meest rauwe dingen die je ooit in de sport zult zien.

Historische periodes van Mexicaans worstelen

De geschiedenis van Mexicaans worstelen gebeurde niet in een vacuüm. Het veranderde mee met de Mexicaanse politiek, de opkomst van televisie en de opening van nationale grenzen. Dit is een overzicht van de belangrijkste periodes die de sport de afgelopen negen decennia hebben gedefinieerd.

Moderne veranderingen: van ondergrondse gevechten tot UNESCO-erfgoed

Begin jaren 1990 begon het oude systeem stijf aan te voelen. Antonio Peña, een creatieve boekhouder bij CMLL, raakte gefrustreerd door de rigide, conservatieve tradities van de promotie. In 1992 brak hij los om Asistencia Asesoría y Administración op te richten, overal bekend als AAA. Peña draaide het volume omhoog. Hij voegde vuur, stalen stoelen, kleine performers, gemaskerde mascotte en spectaculaire pyrotechniek toe. De bittere rivaliteit tussen CMLL (de strenge traditionalisten) en AAA (de rock-’n-roll-rebellen) gaf de hele scene een nieuwe impuls en bracht een generatie hyperatletische tieners voort zoals Rey Mysterio Jr. en Juventud Guerrera.

Vrouwen moesten een nog steilere klim maken. Promotors verboden vrouwen decennialang om in Mexico-Stadse arena’s te vechten, met als argument dat de wedstrijden te gewelddadig en ongeschikt waren voor moeders en dochters. Luchadoras werden gedwongen om in stoffige grensstadjes in het noorden te werken om hun vak uit te oefenen. Pas in 1986 werd het verbod officieel opgeheven in Arena México, wat de deur opende voor legendarische namen zoals Irma González, Lola González en later moderne supersterren die de hoofdrollen vervullen bij grote pay-per-views.

In juli 2018 verklaarde de overheid van Mexico-Stad lucha libre officieel tot immaterieel cultureel erfgoed van de hoofdstad. Het was een buitengewone erkenning voor iets wat begon in een verlaten, tochtige loods. De sport heeft recessies, aardbevingen, pandemieën en eindeloze culturele concurrentie van Amerikaans worstelen en Europees voetbal overleefd. Het overleeft omdat het van de buurt is. De man die je woensdagochtend gebakjes verkoopt in de bakkerij op de hoek, kan best de gemaskerde rudo zijn waar je vrijdagavond vandaan scheldwoorden naar toe schreeuwt vanaf rij acht.

Veelgestelde vragen over de geschiedenis van lucha libre

De arena betreden

Het lezen over de geschiedenis van Mexicaans worstelen is één ding, maar op een koude betonnen bank zitten terwijl vierduizend mensen ritmisch obsceniteiten schreeuwen naar een corrupte scheidsrechter is iets wat je moet meemaken. Het is goedkoop, ongekunsteld, luid en vreemd genoeg emotioneel. Als je ooit in Mexico-Stad bent, sla dan die steriele hotelbars een avond over. Koop een ongemerkt schuimrubberen masker buiten de poort, kruip in de banken, koop een zak limoengekruide gezouten pinda’s en schreeuw je stem schor voor de zilveren kap. Je zult de stad nooit meer op dezelfde manier zien.

Lees meer over lucha libre mexico city.